خیلی از ساکنان خانه‌های آجربهمنی و سیمانی ساخته‌شده در دهه‌های سی و چهل تهران می‌گویند زندگی در این خانه‌ها تجربه‌ی خوبی بوده است؛ خانه‌هایی که حالا بیشترشان تخریب شده‌اند اما خاطره‌شان همچنان پررنگ است. علی طباطبایی در جستارهای کتاب خانه‌خوانی، که برشی از آن برای اولین بار در بی‌کاغذ اطراف منتشر می‌شود، در پی پاسخ به این سؤال است که چنین خاطره‌ی پررنگی از کجا آمده ‌است؟ آیا فقط نوستالژی حوض و گلدان شمعدانی‌ست که این گذشته‌ی از دست‌رفته را زیبا می‌کند یا معماری خانه و ویژگی‌های ساختمانی آن هم در این تجربه نقش داشته ‌است؟ جستار «فرش آسمان» سراغ سهم ساکنان این خانه‌ها از آسمان شهر رفته است.


کنار هر سه دیوار اتاق کوچک طبقه‌ی بالا کتاب‌های درسی‌اش تا نزدیک سقف رفته بودند. روی لبه‌ی پنجره هم جزوه‌های به‌هم‌ریخته را تلنبار کرده بود. دیدن‌شان هم کلافه‌اش می‌کرد. در را باز کرد و همین که وارد بهارخواب شد، نگاهش تا افقی دور کشیده شد. چند قدمی رفت و گوشه‌ای کنار دیوار ایستاد. شب‌های تابستان که در بهارخواب می‌خوابیدند، همیشه سر این گوشه دعوا بود. این‌جا دیرتر از بقیه آفتاب می‌افتاد. هرچند بیشتر وقت‌ها جای پسرعمه‌ی بزرگش بود که می‌آمد و پیش آن‌ها روی بام می‌خوابید. با او از آرزوهایشان می‌گفتند؛ این‌که می‌خواهند چکاره شوند و دوست دارند به کجاها سفر کنند. خودش دوست داشت روزی به ماه برود. طاقباز که می‌خوابید، پاهایش را کمی بالا می‌آورد و طوری تکان‌شان می‌داد که انگار بر آسمان شب قدم می‌زند و می‌گفت «این فرش را برای آمدن من انداخته‌اند».

می‌‌شود خانه جایی تمام شود؟ نه فقط در و دیوارش، منظورم تمام دیدها و چشم‌اندازهایش است. یا خانه هم باید مثل تخیل ساکنانش بی‌انتها باشد؟ زیر آسمان بودن یعنی تجربه‌ی مکانی بی‌انتها. در بعضی از خانه‌هایی که دیدم چنین تجربه‌ای روی پشت‌بام یا در بهارخواب ممکن بود؛ فضاهایی که با اتصال‌شان به جاهای دیگر خانه حضوری مؤثر در اتفاق‌های روزمره‌ داشتند. این‌جا از بالا تماشا کردنِ شهر و تجربه‌ی پا بر زمین نداشتن بین ساکنان و همسایه‌ها و همه‌ی چیزهای دیگرِ جهان بیرون از خانه فاصله می‌انداخت و رابطه‌ی تازه‌ای با محیط ایجاد می‌کرد. حس مصونیت از نگاه‌های دیگران هم نوعی تجربه‌ی ایمنی و تنهایی در فضای باز شهری را رقم می‌زد. وقتی ساکنان با لباس راحت و بی‌دغدغه بر بام می‌ایستادند و شهر را تماشا می‌کردند انگار به جای آن‌که خانه در شهر باشد، شهر در خانه بود. در مجموعه‌ی گفت‌وگوها، پشت‌بام‌ها و بهارخواب‌ها رویدادها و تصاویر مشترک زیادی را تداعی می‌کردند. ساکنان این خانه‌ها خاطرات مشترکی داشتند؛ خاطراتی از روزهایی که جهان تنگ‌شان می‌آمد و بی‌پایانی آسمان تنها هم‌صحبت پریشانی‌شان بود.


گاهی باید چیزی بزرگیِ جهان را پیش چشم‌مان بگذارد تا با همه‌ی نا امیدی‌ها، آن‌قدر کوچک شویم که راه‌ها و کارهای تازه‌ی پیشِ رویمان را ببینیم. مثل حضور زیر آسمان پرستاره‌ی شب که غالباً امیدبخش است؛ امید به آینده‌‌ای که از جایی دور به سمت ما می‌آید، خیلی دورتر از ما.


شهر تهران سال‌ها قبل افقی داشت که وقتی دل ساکنان خانه‌هایش می‌گرفت، فرصتی بود برای خلاصی از فشار در و دیوار خانه. خانه‌ای که هیچ تجربه‌ی واقعی‌ای از بی‌کرانگی ــ‌مثل دید به دشت، آسمان و کوه‌ها، چشم‌اندازی به افق شهر یا هر نمودِ دیگری از بزرگی یا وسعت‌ــ نداشت گاهی دیوانه‌کننده می‌شد و در و دیوارش ساکنان را له می‌کرد. گاهی باید چیزی بزرگیِ جهان را پیش چشم‌مان بگذارد تا با همه‌ی نا امیدی‌ها، آن‌قدر کوچک شویم که راه‌ها و کارهای تازه‌ی پیشِ رویمان را ببینیم. مثل حضور زیر آسمان پرستاره‌ی شب که غالباً امیدبخش است؛ امید به آینده‌‌ای که از جایی دور به سمت ما می‌آید، خیلی دورتر از ما. آن‌وقت، آسمان به قدر خیال ما دور می‌شود. تخیل آزاد انسان هم خانه‌ای می‌خواهد و وقتی که در فضاهای هرروزه‌ی خانه چنین امکانی می‌یابد آرام می‌گیرد و آن را برای وجود پریشان و متلاطمش مناسب می‌بیند. گاستون باشلار این ماجرا را از زاویه‌ی دیگری هم می‌بیند. او معتقد است که اصلاً این طلبِ بی‌انتهایی در تخیل انسانی‌ست که درک ما از آسمان را هم بی‌نهایت معنا می‌کند.

زیر آسمان شب، خیال دور می‌شود و خودِ دیگری را در جایی و زمانی دیگر نشان‌مان می‌دهد و این‌طور کمک‌مان می‌کند از جایی تازه و دور از نگرانی‌های آن‌وقت و آن‌جا دوباره به خود نگاه کنیم. شاید راز همیشه زیبا بودنِ این آینه‌ی بی‌نهایت هم همین باشد. مثل کسی‌ست که همه چیز را می‌داند و روزهای غم‌انگیز و شاد زیادی دیده است. ما را با  خود به اعماقی ناشناخته می‌برد تا ببینیم هیچ چیز هیچ جا تازه نیست؛ تا بفهمیم که تازگی به‌تمامی از ما و در ماست. چنین تجربه‌ای تا حدی جلوی نشخوار ذهنی را می‌گیرد؛ وقتی به صدایش گوش می‌دهیم که هر بار می‌گوید بزرگ‌تر باش، دورتر را ببین، افق دیدت را بازتر کن تا ببینی هنوز «چیزی هست که بگویند این تازه است».[i]

همین امروز هم اگر از تهران ــ‌جایی ‌که ساخت‌وساز گسترده و سال‌ها تراکم‌فروشی بی‌حساب‌و‌کتاب زندگی بی‌افقی برای بیشتر ساکنانش ساخته و حق‌شان از آسمان را از آن‌ها دریغ کرده ‌است‌ــ کمی دور شویم و از پیچ‌و‌خم تپه‌ها و راه‌های روستایی بگذریم به جایی می‌رسیم که کسی هر روز صبح بیدار می‌شود، از خانه بیرون می‌آید، شیب روستا را رد می‌کند، از آخرین خانه فاصله می‌گیرد و پای رودخانه می‌رسد. آبی به صورت می‌زند و تا صورتش خشک شود، بالا آمدن آفتاب بر دشت پیشِ رو را تماشا می‌کند. رودخانه چند تاب می‌خورد تا برسد به کناره‌ی مزارع. از آن‌جا که ایستاده، هم جنگل و کوهستان پیداست و هم قبرستان؛ قبرستانی که بر تپه‌ی نزدیک کناره‌ی دیگر رودخانه جا خوش کرده است. او هم می‌ایستد به تماشای بالا آمدن آفتاب. هر روز کارش همین است. هر روز اولین پرتوی آفتاب دست می‌اندازد و کمی از زمین بالاتر می‌بردش و او، مدتی کوتاه، جایی میان زمین و آسمان معلق می‌ماند.

 

پی‌نوشت:

[i]. «باطل اباطیل، همه چیز باطل است.

 انسان را از تمامی مشقّتش که زیر آسمان می‌کشد چه منفعت است؟

یک دسته می‌روند و دسته‌ی دیگر می‌آیند و زمین تا به ابد پایدار می‌ماند.

آفتاب طلوع می‌کند و آفتاب غروب می‌کند و به جایی که از آن طلوع نمود، می‌شتابد.

باد به طرف جنوب می‌رود و به طرف شمال دور می‌زند؛ دورزنان دورزنان می‌رود و باد به مدارهای خود برمی‌گردد.

جمیع نهرها به دریا جاری می‌شود اما دریا پر نمی‌گردد؛ به مکانی که نهرها از آن جاری شد به همان جا باز برمی‌گردد.

همه چیزها پر از خستگی‌ست که انسان آن را بیان نتواند کرد. چشم از دیدن سیر نمی‌شود و گوش از شنیدن مملو نمی‌گردد.

آنچه بوده است همان است که خواهد بود، و آنچه شده است همان است که خواهد شد و زیر آفتاب هیچ چیز تازه نیست.

آیا چیزی هست که بگویند ببین این تازه است؟» (عهد عتیق، کتاب جامعه ۱/۲ـ‌۱۰)

 

منبع: این مطلب برشی‌ست از کتاب خانه‌خوانی، نوشته‌ی علی طباطبایی، که نشر اطراف به‌زودی منتشرش خواهد کرد.