تقویم بی‌هدفی

بیشتر ما باور داریم که حقیقت همیشه در انتهای مسیری مشخص، در پایان استدلالی منطقی، یا در تحقق هدفی از ‌پیش‌تعیین‌شده انتظارمان را می‌کشد. اما آیا دست‌کم بخشی از این حقیقت نه در مسیرهای سرراست، که در بیراهه‌ها، پرانتزها یا حاشیه‌هایی نیست که شتاب‌زده از کنارشان عبور می‌کنیم؟ تقویم بی‌هدفی دفاعیه‌ای است از همین بیراهه‌ها و حاشیه‌ها.

تام لاتس نویسندۀ کتاب تقویم بی‌هدفی پیش‌فرض ظاهراً بدیهی «هدف داشتن» را نفی می‌کند و از خوانندگانش می‌خواهد بی‌هدفیِ هدفمند، پرسه‌زنی، سرگردانی، توجه پراکنده، و بی‌نظمی خلاقانه را پیش بگیرند. او که خود بخشی از زندگی‌اش را به همین شیوه گذرانده و تجربه کرده، اعتقاد دارد بی‌هدفی لزوماٌ از جنس فقدان یا پوچی نیست، بلکه می‌تواند به معنای گشودگی به امکان‌های جدید هم باشد؛ امکان‌هایی که وقتی بیش‌ازحد بر اهدافی مشخص و قطعی تمرکز می‌کنیم، به چشم نمی‌آیند.

ساختار تقویم بی‌هدفی تجسم جاده‌های ناهموار است. نویسنده عمداً از فرم خطی و استدلالی معمول در بسیاری از کتاب‌ها پرهیز کرده و از آن‌جا که کلاژ را بهترین فرم برای بازنمایی ذهن مدرن و تجربۀ بی‌هدفی می‌داند، فرمی کلاژگونه برای کتابش برگزیده است. بر همین اساس، لاتس در فصل‌های متعدد کتابش از دشت‌های مغولستان به سینمای مستند می‌پرد، از ربات‌های ناسا به گرترود استاین می‌رسد و از تأملات نیچه و آدورنو دربارۀ بطالت و فراغت به خاطرات شخصی دوران جوانی خود گریز می‌زند. او ما را با خود به سفری می‌برد که در آن گم‌شدن در بیراهه‌ها فضیلت است.

لاتس در فصلی از این کتاب، مفهوم کار را به چالش می‌کشد و نشان می‌دهد که چطور بیکاری می‌تواند بستر زایش فکری باشد. او حتی سراغ مفهوم مرگ هم می‌رود و با ترکیبی از شوخی و جدیت، به ما یادآوری می‌کند که مرگ بزرگ‌ترین عامل بی‌معنایی و، در عین‌ حال، بزرگ‌ترین انگیزۀ زندگی است. لاتس در تمام فصول تقویم بی‌هدفی همین ایده را دنبال می‌کند: او می‌خواهد ذهن ما را به خطی فکر نکردن عادت دهد؛ به پرسه‌زدن و از این شاخه به آن شاخه پریدن.

تقویم بی‌هدفی تلاشی است برای گریز از استبدادِ آنچه امروز به نام تمرکز ستایش می‌شود، اما اغلب نوعی ندیدنِ خودخواسته است. لاتس، برخلاف جریان غالب، توجهِ بی‌هدف یا پراکنده را نشانهٔ آشفتگیِ ذهن نمی‌داند و، با نگاهی تازه به «بی‌هدفی»، آن را از دلالت‌های منفی و ناخوشایندی مانند تنبلی یا انفعال رها می‌کند و به شیوه‌ای برای تجربهٔ جهان ارتقا می‌دهد.

کتاب تقویم بی‌هدفی را حمیدرضا کیانی ترجمه کرده است.

دربارۀ نویسندۀ کتاب تقویم بی‌هدفی

تام لاتس (متولد 1953)، رمان‌نویس، نویسنده، منتقد و استاد دانشگاه آمریکایی است. او در دانشگاه استنفورد تحصیل کرده و سال‌ها استاد رشتۀ نویسندگی خلاق دانشگاه کالیفرنیا ریورساید بوده است. لاتس، بنیان‌گذار و سردبیر نشریۀ Los Angeles Review of Books است و جستارها و مقالات زیادی را هم در فصلنامۀ خود و هم در نشریات دیگری همچون نیویورک‌تایمز، لس‌آنجلس تایمز، و شیکاگو تریبیون به انتشار رسانده. 1925: دانشنامه‌ای ادبی (2025)، پرتره‌ها (2022) و، هیچ‌کاری نکردن (2007) از جمله کتاب‌های این نویسنده هستند.