ساختار کتاب تقویم بیهدفی تجسمِ جادههای ناهموار است. لاتس تعمداً از فرم خطی و استدلالی معمول در بسیاری از کتابها پرهیز کرده و، از آنجا که کلاژ را بهترین فرم برای بازنمایی ذهن مدرن و تجربۀ بیهدفی میداند، فرمی کلاژگونه برای کتابش برگزیده است. لاتس، همانند تدوینگری جسور، مدام کات میزند: از دشتهای مغولستان به سینمای مستند، از تأملات نیچه در ستایش بطالت به خاطرات شخصیِ دوران جوانی، و از تحلیل رباتهای ناسا به نوشتههای گرترود استاین. او ما را با خود به سفری میبَرد که در آن گم شدن در بیراههها فضیلت است. در این مطلب با راههای خرید کتاب تقویم بیهدفی آشنا خواهید شد.
در سال 1989 رادنی بروکس و آنیتا فلین، در مقالهای در مجلۀ انجمن میانرشتهای بریتانیا، خواستار بازنگری در شیوههای کاوشِ سطح سیارههای دیگر شدند. به نظر آنها، به جای ساخت دستگاههای عظیمالجثه، کُند و پرهزینهای مانند ماهنورد آپولو یا مریخنورد آپورچونیتی که فقط میتوانند مسیرهای معین خودشان را بپیمایند و با خراب شدن هر قطعۀ اصلیشان بهکلی از کار میافتند، باید کاوشگرهایی کوچک، تقریباً یککیلویی و مورچهمانند ساخت و تعداد زیادی از آنها را در سطح سیارهها رها کرد.
مجموع وزن هزار دستگاه از این رباتهای کوچک معادل وزن یک کاوشگر بزرگ خواهد بود و حتی اگر صدها دستگاهشان هم از کار بیفتند، مأموریت متوقف نخواهد شد. حرف بروکس و فلین این بود که ما نه به ماشینهای بزرگ و انساننما نیاز داریم و نه به چیزهایی شبیه خودروهای سواری و کامیونهای امروزی یا زرهپوشهای نظامی، بلکه به رباتهایی نیاز داریم که «سریع، ارزان و بیمهار» باشند، یعنی به جای آنکه انسانها از زمین هدایتشان کنند، خودمختار باشند و طوری برنامهریزی شوند که در محیط پرسه بزنند و اطلاعات کسب کنند؛ رباتهایی که هر جا بخواهند سرک میکشند تا هر چه یافتنی است را پیدا کنند. همانطور که بروکس و فلین در جمعبندیِ مقالهشان گفتهاند، «اکتشافِ زمین حاصل یورشهای کوچک و خودانگیختۀ بسیار به دلِ ناشناختهها بوده است»؛ سفرهایی مثل ماجراجوییهای ساکنان جزایر اقیانوس آرام، وایکینگها، کسانی که از تنگۀ برینگ گذشتند، یا حتی کریستف کلمب و باشو. آنها میپرسند پس چرا ما از همین مدل یا به تعبیر خودشان، نامُدِل، برای کاوشِ سیارههای دیگر استفاده نکنیم.
اِرول موریس در شاخصترین فیلمش عنوان مقالۀ بروکس و فلین را وام گرفته است: سریع، ارزان و بیمهار. این فیلم، مانند بیشتر آثار موریس، کلاژی است که منطق خاص خود را دنبال میکند. درست است که موریس با فیلمی به نام خط باریک آبی به شهرت رسید، اما او اعتقادی به روایت خطی ندارد و در فیلمهایش هیچ هدف مشخصی را دنبال نمیکند. او نیز مانند بروکس، که در فیلم با او مصاحبه کرده، به دنبال نوعی کاوش نامنظم و، تا حد ممکن، هدایتنشده است. موریس فیلم سریع، ارزان، بیمهار را «فیلمی با کمترین طرح کلی ممکن» میداند؛ «فیلمی که کاملاً در برابر امکان توصیف تکخطی مقاومت میکند». من هم اولین بار که فیلمش را دیدم، شیفته و سردرگم شدم. این بریدههای متعلق به فیلمهای رباتی درجهدوی دهۀ ۱۹۵۰ را در فیلم گذاشته که چه؟ بریدههای فیلم تاریکترین آفریقا (۱۹۳۶) را دیگر چرا گذاشته؟ پاسخ سؤال دوم خیلی زود، بعد از آشناییِ بیننده با دِیو هووِر، مشخص میشود؛ مربی و رامکنندۀ شیرها که شیفتۀ کلاید بتی فقید، ستارۀ فیلم تاریکترین آفریقاست و همچون او، مربی حیوانات وحشی شده است. کمی بعد، پس از نمایش چند عکس و بریدهفیلم دیگر، فیلم بیمقدمه سراغ جورج مندونسا میرود؛ باغبانی که درختآرایی میکند و تمام عمرش را با وسواس و دقت صرف آرایش درختها و بوتههای یک مشتری خاص کرده است. آخر چرا؟ سپس (دوباره بعد از کلاژی از تصاویر ثابت و متحرک) فیلم کات میشود به رِی مِندِز که در کودکی شیفتۀ مورچهها، موریانهها و دیگر جوامعِ حشرهای بوده، و بعد به عضویت انجمن حشرهشناسی درآمده و دستآخر، محقق و متخصصی برجسته در زمینۀ شناخت موشکورهای بیمو شده. این گونۀ جانوریِ عجیبوغریبْ اجتماعاتی زیرزمینی با معماری پیچیده بنا میکند که فضاهای مشترک، مستراح، اتاقخواب، سیستم تهویه و امکانات دیگری از این قبیل دارند. استفادۀ موریس از قالبهای بصری گوناگون ــ عکسها، فیلمهای ۳۵ و ۱۶میلیمتری و سوپر۸، تصاویر رنگی و سیاهوسفید، ویدئو، کارتون، تصاویر آرشیوی و بریدههایی از دهها فیلم قدیمی ــ در کنار شخصیتهای پراکنده و بهظاهر بیارتباط، ما را به این پرسش میرساند که «این دیگر چه جور فیلمی است؟» و «چگونه باید این تکههای جورواجور را به هم ربط داد؟».
مطلب «بیا بگذریم از راههای بینقشه» را بخوانید.
تقویم بیهدفی دفاعیهای است از بیراههها، حاشیهها و پرانتزهای زندگی. تام لاتس، با نگاهی تازه مفهوم بیهدفی را از دلالتهای ناخوشایندش رها میکند و به شیوهای برای تجربۀ جهان ارتقا میدهد. او بیهدفی را در کنار تمرکز یکی از دو بال ضروری برای ادراک جهان میبیند؛ همانطور که تمرکز شیوهای برای دیدن عمیقتر است، بیهدفی و توجه سیال بستری است برای گشودگی انعطاف و دیدن پیوندهای پنهان اجزا.
- برای خرید کتاب تقویم بیهدفی اینجا کلیک کنید.
- برای دانلود کتاب تقویم بیهدفی میتوانید از این صفحه اقدام کنید.
