از آنجا که عکسها، نقشهها، فهرست منابع و پیوستهای کتاب ملالگریز طولانی و مفصل است، برای صرفهجویی در کاغذ، این فهرست را به صورت مجازی در وبسایت نشر اطراف قرار دادهایم.
نقشهها
۱. عمارت گلستان؛ ۲. باغ گلستان؛ ۳. ایوان تخت مرمر؛ ۴. باغ ایوان تخت مرمر؛ ۵. خلوت کریم خانی؛ ۶. میدان ارگ؛ ۷. اندرون قدیم؛ ۸. عمارت کلاه فرنگی؛ ۹. سردر عالی قاپو؛ ۱۰. سردر نقاره خانه؛ ۱۱. تالار و عمارت طََنََبی؛ ۱۲. عمارت بلور؛ ۱۳. عمارت الماس؛ ۱۴. برج جهان نما؛ ۱۵. رشته بنای میانی باغ گلستان؛ ۱۶. خوابگاه حاجب الدوله؛ ۱۷. عمارت بادگیر.
۲. باغ گلستان؛ ۳. ایوان تخت مرمر؛ ۴. باغ ایوان تخت مرمر؛ ۶. میدان ارگ؛ ۹. سردر عالیقاپو؛ ۱۰. سردر نقارهخانه؛ ۱۱. تالار و عمارت طََنََبی؛ ۱۳. عمارت الماس؛ ۱۷. عمارت بادگیر؛ ۱۸. شمسالعماره؛ ۱۹. خیابان ناصریه؛ ۲۰. تالار عاج؛ ۲۱. سردر الماسیه؛ ۲۲. خیابان باب همایون؛ ۲۳. تکیۀ دولت؛ ۲۴. میدان توپخانه؛ ۲۵. نارنجستان دراز؛ ۲۶. تالارهای موزه و آینه؛ ۲۷. اندرون جدید؛ ۲۸. حیاط اندرون جدید؛ ۲۹. سردر
شمسالعماره؛ ۳۰. تالار برلیان؛ ۳۱. خوابگاه جدید؛ ۳۲. آبدارخانه؛ ۳۳. عمارت ابیض؛ ۳۴. عمارت گالری.
گاهشمار
ششم صفر ۱۲۴۷ق/ بیستوششم تیرماهِ ۱۲۱۰ش: زاده شدن در دهکدۀ کُهنمیر در نزدیکی تبریز
۱۲۴۹ق: مرگ عباسمیرزا و رسیدن محمدمیرزا به ولایتعهدی
۱۲۵۰ق: مرگ فتحعلیشاه و بر تخت نشستن محمدشاه
۱۲۵۱ق: انتصاب ناصرالدینمیرزا به ولیعهدی و رفتن او به تبریز
۱۲۵۴ق/ ۱۸۳۸م: سفر به ایروان برای ابلاغ پیام محمدشاه به تزار نیکلا
۱۲۵۵ق: بازگشت به پایتخت
۱۲۶۱ق: نخستین ازدواج با گلینخانم
۱۲۶۴ق: انتصاب به حکمرانی آذربایجان، مرگ محمدشاه، تاجگذاری در کاخ گلستان، انتصاب میرزا تقیخان به صدارت
۱۲۶۸ق: عزل و قتل امیرکبیر، انتصاب میرزا آقاخان نوری به صدارت، سوء قصد بابیان به ذات همایونی، دل باختن به جیران
۱۲۶۸ق: تخریب عمارت قدیمی و ساخت عمارت جهاننما در نیاوران
۱۲۶۹ق: ساخت عمارت دوشانتپه
۱۲۶۹- ۱۲۷۰ق: توسعۀ باغ گلستان
۱۲۷۰- ۱۲۷۲ق: ساخت رشتهای از بناها در میان باغ گلستان
۱۲۷۲ق: ساخت خوابگاه حاجبالدوله در اندرون کاخ گلستان
۱۲۷۳ق: پیروزی و شکست در جنگ هرات، امضای معاهدۀ پاریس
۱۲۷۴ق: انتصاب امیرقاسمخان به ولایتعهدی، مرگ امیرقاسمخان
۱۲۷۵ق: عزل میرزا آقاخان نوری از صدارت و تقسیم وظایف حکومت بین شش وزارتخانه
۱۲۷۶ق: مرگ جیران، به عقد درآوردن انیسالدوله و امیناقدس، پایان ساخت باغ و عمارت سلطنتآباد، پایان ساخت عمارت بادگیر
۱۲۷۷ق: قحطی شدید در صفحات مرکزی ایران، اعتراضهای مردم، انتصاب مظفرالدینمیرزا به ولایتعهدی
۱۲۷۸ق: انتشار کتابچهای ناشناس در انتقاد از ناصرالدینشاه و حکومت
۱۲۸۱ق: تقسیم کارهای حکومت بین سه وزارتخانه، تبدیل میدان ارگ به باغ گلشن
۱۲۸۲ق: تسطیح خندق شرقی ارگ سلطنتی و ساخت خیابان ناصریه
۱۲۸۳ق: طراحی اولیه و ترسیم نقشۀ کاخ شهرستانک
۱۲۸۴ق: پایان ساخت شمسالعماره و عمارت فیروزه، تصمیم به توسعۀ تهران
۱۲۸۵ق: ساخت عمارت عاج کاخ گلستان
۱۲۸۶ق: ساخت بناهای جدید در جاجرود
۱۲۸۷ق: سفر به عتبات
۱۲۸۸ق: انتصاب میرزا حسینخان مشیرالدوله به صدارت عظمیٰ، ساخت سردر الماسیه
۱۲۸۹ق: امتیاز رویتر
۱۲۹۰ق/ ۱۸۷۳م: پایان ساخت تکیۀ دولت کاخ گلستان، نخستین سفر فرنگ، بازدید از عمارت ایران در نمایشگاه جهانی وین، عزل مشیرالدوله
۱۲۹۱- ۱۲۹۳ق: ساخت باغ و عمارت عشرتآباد
۱۲۹۴ق: ساخت نارنجستان دراز کاخ گلستان
۱۲۹۵ق/ ۱۸۷۸م: دومین سفر فرنگ، بازدید از عمارت ایران در نمایشگاه جهانی پاریس، پایان ساخت عمارت شهرستانک، به دنیا آمدن ملیجک دوم
۱۲۹۶ق: تخریب رشتهبنای میانی باغ گلستان و خلوت کریمخانی
۱۲۹۸ق: ساخت عمارت صاحبقرانیه
۱۲۹۹ق: ساخت باغ شاه، ساخت موزۀ جدید و تالار آینۀ کاخ گلستان
۱۲۹۹- ۱۳۰۰ق: تخریب اندرون قدیم و خوابگاه حاجبالدوله و ساخت اندرون جدید کاخ گلستان
۱۳۰۱ق: انتصاب میرزا یوسف مستوفیالممالک به صدارت
۱۳۰۲ق: ساخت سردر شمسالعماره
۱۳۰۳ق: پایان ساخت عمارت و پارک سرخهحصار، ساخت تالار برلیان کاخ گلستان، مرگ مستوفیالممالک، به دست گرفتن کارها توسط امینالسلطان
۱۳۰۴ق: ساخت عمارت خوابگاه جدید در اندرون کاخ گلستان
۱۳۰۶ق: ساخت میدان شمسالعماره
۱۳۰۶- ۱۳۰۷ق/ ۱۸۸۹م: سومین سفر فرنگ، قرارداد رژی
۱۳۰۹ق: ساخت عمارت ابیض کاخ گلستان
۱۳۱۲ق: ساخت عمارت گالری کاخ گلستان
هجدهم ذیقعدۀ ۱۳۱۳ق/ دوازدهم اردیبهشت ۱۲۷۵ش: ترور در حرم عبدالعظیم (ع)
فهرست اعلام
اعتمادالسلطنه، محمدحسنخان (۱۲۵۹- ۱۳۱۳ق). در کودکی در دارالفنون تحصیل کرد، در ۱۲۸۰ق، به عنوان وابستۀ نظامی سفارت ایران در فرانسه تعیین شد و در طول چهار سال اقامتش در پاریس همزمان به ادامۀ تحصیل پرداخت. در ۱۲۸۴ق که به ایران مراجعت کرد، با گرفتن لقب صنیعالدوله، به سِمت مترجمیِ مخصوص شاه برگزیده شد. در سالهای بعد، ادارۀ باغات دیوانی و ریاست ادارۀ انطباعات و دارالترجمۀ دیوان ناصری را هم بر عهده گرفت و در ۱۳۰۴ق به اعتمادالسلطنه ملقب شد. مباشرت ساخت باغ عشرتآباد (۱۲۹۱ق) از مهمترین کارهای اعتمادالسلطنه در تشکیلات معماری دیوان ناصری بود.
امینالدوله، میرزا علیخان (۱۲۶۰- ۱۳۲۲ق). در ۱۲۸۳ق منشی حضور ناصرالدینشاه شد، در ۱۲۹۰ق امینالملک و در ۱۲۹۹ق امینالدوله لقب یافت و ادارۀ وزارتخانههای رسائل، پست، و وظایف و اوقاف را بر عهده گرفت. میرزا علیخان در تشکیلات معماری دیوان ناصری منصب مستقلی نداشت؛ اما گاه به عنوان مباشر و ناظر ساخت عمارتها انتخاب میشد، از جمله در ساخت باغ و عمارت سرخهحصار (۱۳۰۱- ۱۳۰۳ق).
امینالسلطان، آقا ابراهیم (؟- ۱۳۰۰ق). در ابتدا آبدارچی خاصۀ دربار ناصری بود و در 1286ق به امینالسلطان ملقب شد. در 1299ق، علاوه بر مشاغل زیادی که در دولت داشت، به وزارت دربار انتخاب شد و عملاً ریاست بنّایی دیوان ناصری را هم بر عهده گرفت. مباشرت ساخت کاخ شهرستانک (۱۲۹۵ق) و اندرونی جدید کاخ گلستان (۱۲۹۹- ۱۳۰۰ق) از مهمترین کارهای او در تشکیلات معماری دیوان ناصری بود.
امینالسلطان، علیاصغرخان (۱۲۷۴- ۱۳۲۵ق). آخرین صدراعظم ناصرالدینشاه و فرزند آقا ابراهیم امینالسلطان بود. در ۱۳۰۰ق پس از مرگ پدر، لقب و همۀ مشاغل او از جمله ادارۀ بیوتات سلطنتی را به دست آورد. در سالهای بعد، ادارۀ وزارت دربار اعظم و وزارت دارایی را هم بر عهده گرفت تا سرانجام در ۱۳۰۶ق رسماً به منصب صدارت برگزیده شد و اتابک اعظم لقب یافت. امینالسلطان از اعضای ادارۀ بنّایی دیوان اعلی بود، در دهۀ ۱۳۰۰ق نقشی معادل ریاست بنّایی داشت و به مجموعۀ ساختوسازهای سلطنتی دیوان ناصری رسیدگی میکرد. قصر یاقوت (۱۳۰۱- ۱۳۰۳ق) و سردر شمسالعماره (۱۳۰۲- ۱۳۰۳ق) از جمله مهمترین بناهایی است که او در ساختنشان نقش داشته است.
تاجالسلطنه (۱۳۰۱- ۱۳۵۴ق). زهرا خانم، ملقب به تاجالسلطنه، دوازدهمین دختر ناصرالدینشاه و فرزند مریم تورانالسلطنه بود. از او کتاب خاطراتی باقی مانده که از مهمترین و نخستین کتابهای خاطرات به قلم زنان ایرانی است.
حاجبالدوله، علیخان (؟- ۱۲۸۵ق). او که پدر اعتمادالسلطنه بود در ابتدای عهد ناصری فراشباشی دربار شد و حاجبالدوله لقب گرفت. در طی سالهای ۱۲۶۷- ۱۲۷۵ق، نظارت بر بسیاری از ساختوسازهای دیوان ناصری بر عهدۀ حاجبالدوله بود، از جمله کاخ دوشانتپه (۱۲۶۹ق)، اندرون کاخ گلستان (۱۲۷۲ق)، و تکیۀ نیاوران (۱۲۷۳ق).
حکیمالممالک، میرزا علینقیخان (ح۱۲۴۱- ۱۳۲۱ق). پزشک مخصوص و پیشخدمت ناصرالدینشاه که در سفر نخست خراسان (۱۲۸۳- ۱۲۸۴ق) مأموریت نوشتن سفرنامۀ رسمی را بر عهده داشت.
ریشارخان (ح۱۲۳۱- ۱۳۰۸ق). ژول ریشار فرانسوی در رمضان ۱۲۶۰ق/ اکتبر ۱۸۴۴م، در عهد محمدشاه به ایران آمد و به عکاسی و ترجمه مشغول شد. در عهد سلطنت ناصرالدینشاه، علاوه بر کار ترجمه، تدریس در دارالفنون را هم ادامه داد و پس از گرویدن به اسلام (۱۲۷۳ق) نام رضا را برای خود برگزید.
شیرجعفر معمار (ح۱۲۱۹- ۱۲۹۹ق). اگرچه هیچگاه معمارباشی دیوان ناصری نبود و سمت و منصب مدیریتی نداشت، از آنجا که معماری زبده و طراز اول بود همواره ساخت بسیاری از بناهای سلطنتی را به او محول میکردند. ساخت گنبد حرم شاه عبدالعظیم(ع) (۱۲۷۱ق)، عمارتی در دوشانتپه (۱۲۸۲ق)، شمسالعماره (۱۲۸۰- ۱۲۸۴ق)، کاخ فیروزه (۱۲۸۴ق)، و تکیۀ دولت (۱۲۸۷- ۱۲۹۰ق) از جمله کارهای معماری او در تشکیلات معماری دیوان ناصری است.
صنیعالملک، میرزا ابوالحسنخان غفاری (ح۱۲۲۹- ۱۲۸۳ق). در دربار محمدشاه و ناصرالدینشاه منصب نقاشباشیگری داشت و بنیانگذار نخستین مدرسۀ نقاشی به شیوۀ اروپایی در ایران بود. از او، به غیر از پرترۀ بعضی از رجال دربار و دیوان ناصری، تصویرگریِ نسخۀ مصور هزار و یک شب به جا مانده که در سالهای ۱۲۶۹- ۱۲۷۶ق با همکاری سیوچهار تن از شاگردانش انجام داده است.
علاءالدوله، محمدرحيمخان (؟- ۱۲۹۹ق). او که در 1278 به علاءالدوله ملقب شد، در نخستین سفر ناصرالدینشاه به اروپا، به عنوان رئيس تشريفات همراه شاه بود و پس از بازگشت از سفر، ادارۀ فراشخانه و باغها و عمارتهاى دولتى را بر عهده گرفت. علاءالدوله از ۱۲۸۵ق تا ۱۲۹۳ق در ساختوسازهای دیوان ناصری نقشی فعال داشت، از جمله در ساختوسازهای مربوط به خیابانها و عمارتهای ارگ سلطنتی (۱۲۸۶ق)، سردر و خیابان دولت (۱۲۸۸ق)، سردر باب همایون (۱۲۸۸ق)، صندوقخانۀ کاخ گلستان (۱۲۸۸ق)، و تکیۀ دولت (۱۲۸۷- ۱۲۹۰ق).
فخرالدوله (۱۲۷۸- ۱۳۱۰ق). دختر محبوب ناصرالدینشاه که به روایت اعتمادالسلطنه «صاحب جمال و کمال، خط و ربط، نقاشی و موسیقی» بود و به سبب بیماری در سیوسهسالگی درگذشت.
کلهر، میرزا رضا (۱۲۴۵- ۱۳۱۰ق). از نامدارترین خوشنویسان دورۀ قاجار که همزمان با ناصرالدینشاه میزیست. شیوۀ خاصی که کلهر در نستعلیق پدید آورده، تا امروز شیوۀ رایج و غالب در این قلم است.
کمالالملک، محمد غفاری (؟۱۲۶۴- ۱۳۵۹ق). برادرزادۀ ابوالحسنخان غفاری صنیعالملک که در ۱۳۰۰ق نقاشباشی دیوان ناصری شد و در ۱۳۱۰ق کمالالملک لقب گرفت.
مجدالملک، میرزا تقیخان (۱۲۷۸- ۱۳۴۴ق). برادر میرزا علیخان امینالدوله که در ۱۲۹۶ق از طرف ناصرالدینشاه منشی حضور لقب گرفت و در ۱۲۹۹ق به مجدالملک ملقب شد.
مشیرالدوله، میرزا حسینخان (۱۲۴۳- ۱۲۹۸ق). او که از ۱۲۷۵ق سفارت ایران در استانبول را بر عهده داشت، در۱۲۸۲ق ملقب به مشیرالدوله شد. در سفر عتبات (۱۲۸۷ق)، ناصرالدینشاه چنان تحت تأثیر شایستگیهای او قرار گرفت که دو وزارت عدلیه و اوقاف را بر عهدهاش گذاشت. یک سال بعد، در ۱۲۸۸ق، شاه او را سپهسالار اعظم لقب داد و علاوه بر وزارت جنگ، منصب صدارت عظمی را هم بر عهدهاش گذاشت. با این حال، در ۱۲۹۰ق، به سبب مشکلاتی که در قرارداد رویتر پیش آمد و دسیسهچینیهای درباریان، او را از این منصب برکنار کرد.
معمارباشی، حاجی ابوالحسن (ح۱۲۴۵- ۱۳۰۵ق). از معماران طراز اول و معمارباشیِ دیوان ناصری که از ۱۲۹۸ق تا ۱۳۰۵ق این منصب را بر عهده داشت. از دهۀ ۱۲۸۰ق در تشکیلات معماری دیوان ناصری به کار گماشته شد و در ۱۳۰۴ق لقب صنیعالملکی را به دست آورد. ساخت عمارت شهرستانک و اندرونیِ آن (۱۲۹۵- ۱۲۹۸ق)، تالار موزۀ کاخ گلستان (۱۲۹۶- ۱۲۹۹ق)، کاخ صاحبقرانیه (۱۲۹۸ق)، و اندرونیِ جدید کاخ گلستان (۱۲۹۹- ۱۳۰۰ق) از جمله مهمترین کارهای اوست.
معمارباشی، محمدابراهیمخان (۱۲۳۴- ۱۳۰۹ق). معمارباشی دیوان ناصری که پس از درگذشت پدرش، محمدتقیخان، به این منصب برگزیده شد و در طی سالهای ۱۲۷۷- ۱۲۹۸ق عهدهدار آن بود. از مهمترین بناهایی که در برهۀ معمارباشیگری او ساخته شد، عمارت بادگیر (۱۲۷۲- ۱۲۷۶ق)، حوض میدان ارگ (۱۲۸۱ق)، میدان توپخانه (۱۲۹۰- ۱۲۹۴ق)، و دفترخانۀ میدان ارگ (۱۲۹۶ق) است. او که برادر منیرالسلطنه همسر ناصرالدینشاه و دایی کامرانمیرزا نایبالسلطنه بود، در ۱۲۷۹ق به لقب خانی، در ۱۲۸۰ق به درجۀ سرهنگی، و پس از ۱۲۹۸ق به وزارت دارالخلافه و وزارت نظام رسید.
معیرالممالک، دوستعلیخان (۱۲۳۶- ۱۲۹۰ق). او که فرزند حسینعلیخان معیرالممالک بود، پس از فوت پدرش، در ۱۲۷۴ق به سِمت خزانهداری و معیرالممالکی و ریاست بیوتات سلطنتی منصوب شد. دوستعلیخان در ۱۲۸۶ق سمت و لقب معیرالممالکی را به فرزندش دوستمحمدخان واگذاشت و در ۱۲۸۸ق، در عین عهدهدار بودن وزارت خزانۀ عامره، به وزارت مالیه نیز منصوب شد. از مهمترین کارهای او در تشکیلات معماری دربار ناصری، مباشرت ساخت دو بنای بزرگ شمسالعماره (۱۲۸۰- ۱۲۸۴ق) و تکیۀ دولت (۱۲۸۷- ۱۲۹۰ق) است.
معیری، دوستعلی (۱۲۹۳- ۱۳۸۷ق). او نوۀ دوستعلیخان معیرالممالک نظامالدوله و حاصل ازدواج دوستمحمدخان معیرالممالک با دختر ناصرالدینشاه عصمتالدوله بود. دوستعلی معیری را گاه دوستعلیخان معیرالممالک هم خواندهاند؛ اما در این کتاب، برای پرهیز از خلط نام او با نام جدش، همهجا او را به همین نام خواندهایم.
معینالسلطنه، حاج میرزا محمدعلی. فرزند حاجآقا محمد معینالتجار که در ۱۳۰۹- ۱۳۱۱ق سفرهایی در اروپا و آمریکا داشت و گزارش مبسوطی از نمایشگاه بینالمللی شیکاگو (۱۸۹۳م) در سفرنامهاش ثبت کرد. سفرنامۀ شیکاگو از حیث دقتها و ریزبینیهای معمارانه از معدود متنهای دورۀ قاجار است که با نوشتههای ناصرالدینشاه برابری میکند.
ممتحنالدوله، میرزا مهدیخان (۱۲۶۳- ح۱۳۳۹ق). از دوازدهسالگی تحصیل در دارالفنون را آغاز کرد و پس از تحصیل در پاریس به ایران بازگشت. ممتحنالدوله از نخستین مهندسان ایرانی بود که معماری و نقشهکشی را در دانشگاههای اروپایی آموخت و از این جهت به خود میبالید. با این حال، در ایران از دانش و توانایی او در این زمینهها کمتر استفاده شد و این مایۀ سرخوردگی او در سراسر عمر بود. از جمله کارهای او در تشکیلات معماری دیوان ناصری، طراحی کاخ فیروزه (۱۲۸۰ -۱۲۸۴ق)، ساخت حوض میدان ارگ (۱۲۸۱ق)، و طراحی بناهای پیرامون میدان ارگ (ح۱۲۸۹ق) بود.
هدایت، مهدیقلیخان (۱۲۸۰- ۱۳۷۵ق). نوادۀ رضاقلیخان هدایت، مورخ بزرگ دورۀ قاجار، و فرزند علیقلیخان مخبرالدوله بود. هدایت که در نوجوانی برای ادامۀ تحصیل به برلین رفته بود، در ۱۲۹۷ق به ایران بازگشت و در ۱۳۱۱ق سِمت پیشخدمتیِ خاص ناصرالدینشاه را بر عهده گرفت. مهدیقلیخان بعدها، در عهد مظفرالدینشاه و رضاشاه، یکی از رجال سیاسی مهم ایران شد.
منابع و مآخذ
- آتابای، بدری. فهرست مرقعات کتابخانۀ سلطنتی. بیجا: چاپخانۀ زیبا، ۱۳۵۳.
- آدمیت، فریدون. اندیشۀ ترقی و حکومت قانون: عصر سپهسالار. تهران: خوارزمی، ۱۳۸۵.
- ــــــــــ . امیرکبیر و ایران. تهران: خوارزمی، ۱۳۶۲.
- آدمیت، فریدون، و هما ناطق. افکار اجتماعی و سیاسی و اقتصادی در آثار منتشرنشدۀ دوران قاجار. تهران: آگاه، ۲۵۳۶ (۱۳۵۶).
- آرینپور، یحیی. از صبا تا نیما: تاریخ ۱۵۰سال ادب فارسی. تهران: زوار، ۱۳۸۷. ۳ج.
- آژند، یعقوب. نمایش در دورۀ قاجار. تهران: مولی، ۱۳۷۵.
- اسکندر بیگ منشی. تاریخ عالمآرای عباسی. به تصحیح محمداسماعیل رضوانی. تهران: دنیای کتاب، ۱۳۷۷، ۲ج.
- اعتمادالسلطنه. روزنامۀ خاطرات اعتمادالسلطنه. ویراستۀ ایرج افشار. تهران: امیرکبیر، ۱۳۸۹.
- ــــــــــ . مرآة البلدان. ویراستۀ عبدالحسین نوائی و هاشم محدث. تهران: دانشگاه تهران، مؤسسۀ انتشارات و چاپ، ۱۳۶۷. ۴ج.
- ــــــــــ . تاریخ منتظم ناصری. ویراستۀ محمداسماعیل رضوانی. تهران: دنیای کتاب، ۱۳۶۳- ۱۳۶۷. ۳ج.
- ــــــــــ . چهل سال تاریخ ایران در دورۀ پادشاهی ناصرالدینشاه: جلد اول: المآثر و الآثار. ویراستۀ ایرج افشار. تهران: اساطیر، ۱۳۷۴.
- افشار، ایرج. چهل سال تاریخ ایران در دورۀ پادشاهی ناصرالدینشاه: جلد سوم: فهرستهای چندگانۀ تاریخی، جغرافیایی و مدنی. تهران: اساطیر، ۱۳۷۴.
- ــــــــــ . مباحث فرهنگی عصر ناصری. تهران: امیرکبیر، ۱۳۸۰.
- اقبال آشتیانی، عباس. «مباحث تاریخی: مظفرالدینشاه در پاریس». در یادگار، ش۱ (شهریور ۱۳۲۳)، ۱۳- ۴۰.
- آل داود، سیدعلی. امیرکبیر و ناصرالدینشاه. تهران: انتشارات دکتر محمود افشار، نشر سخن، ۱۳۹۸.
- امانت، عباس. قبلۀ عالم: ناصرالدینشاه قاجار و پادشاهی ایران (۱۲۴۷- ۱۳۱۳). ترجمۀ حسن کامشاد. تهران: کارنامه، ۱۳۹۱.
- امینالدوله، علیبن محمد. خاطرات سیاسی میرزا علیخان امینالدوله. ویراستۀ حافظ فرمانفرمائیان. تهران: امیرکبیر، ۱۳۵۵.
- امینلشکر، قهرمان. روزنامۀ خاطرات امینلشکر: وقایع سالهای (۱۳۰۷ – ۱۳۰۶ق). ویراستۀ ایرج افشار و محمدرسول دریاگشت. تهران: اساطیر، ۱۳۷۸.
- اورسل، ارنست. سفرنامۀ قفقاز و ایران. ترجمۀ علیاصغر سعیدی. تهران: پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی، ۱۳۸۲.
- ایلچی، ابوالحسن و محمدهادی علوی شیرازی. دلیلالسفراء: سفرنامۀ میرزا ابوالحسن خان شیرازی ایلچی به روسیه. ویراستۀ محمد گلبن. تهران: مرکز اسناد فرهنگی آسیا، ۱۳۵۷.
- بامداد، مهدی. شرح حال رجال ایران در قرن ۱۲و ۱۳و ۱۴هجری. تهران: کتابفروشی و انتشارات زوار، ۱۳۴۷. ۶ج.
- بایندر، هنری. سفرنامۀ هانری بایندر: کردستان بینالنهرین و ایران. ترجمۀ کرامتالله افسر. تهران: یساولی، ۱۳۷۰.
- بروگش، هینریش کارل. در سرزمین آفتاب: دومین سفرنامۀ هینریش بروگش، تصویری از ایران سدۀ نوزدهم. ترجمۀ مجید جلیلوند رضایی. تهران: نشر مرکز، ۱۳۷۴.
- ــــــــــ . سفری به دربار سلطان صاحبقران ۱۸۵۹- ۱۸۶۱. ترجمۀ حسین کردبچه. تهران: اطلاعات، ۱۳۸۹.
- بصیرالملک شیبانی. روزنامۀ خاطرات بصیرالملک شیبانی ۱۳۰۶- ۱۳۰۱قمری در روزگار پادشاهی ناصرالدینشاه قاجار. ویراستۀ ایرج افشار و محمدرسول دریاگشت. تهران: دنیای کتاب، ۱۳۷۴.
- بل، گرترود. تصویرهائی از ایران. ترجمۀ بزرگمهر ریاحی. تهران: خوارزمی، ۱۳۶۳.
- بنجامین، ساموئل گرین ویلر. ایران و ایرانیان در عصر ناصرالدینشاه. ترجمۀ محمدحسین کردبچه. تهران: اطلاعات، ۱۳۹۴.
- بهاءالدوله، بهمنمیرزا. روزنامۀ خاطرات بهمنمیرزا بهاءالدوله. ویراستۀ بهمن بیانی و مجید عبدامین. تهران: انتشارات دکتر محمود افشار، ۱۳۹۹.
- بهزادی، محمدرضا و نسرین مرجانی. «مشق شاهانه (مرقعات ناصرالدینشاه در کتابخانۀ سلطنتی سابق)». در تاریخ معاصر ایران، ش۶۰ (زمستان ۱۳۹۰)، ۲۶۹- ۳۳۲.
- بهنام، جمشید. ایرانیان و اندیشۀ تجدد. تهران: نشر فرزان روز، ۱۳۹۴.
- بیهقی، محمدبن حسین. تاریخ بیهقی. مقدمه، تصحیح، تعلیقات، توضیحات و فهرستها: محمدجعفر یاحقی و مهدی سیدی. تهران: سخن، ۱۳۸۸، ۲ج.
- پولاک، یاکوب ادوارد. سفرنامۀ پولاک «ایران و ایرانیان». ترجمۀ کیکاووس جهانداری. تهران: خوارزمی، ۱۳۶۱.
- پیرزاده، محمدعلی بن محمداسماعیل. سفرنامۀ حاجیپیرزاده. ویراستۀ حافظ فرمانفرمائیان. تهران: دانشگاه تهران، مؤسسه انتشارات و چاپ، ۱۳۴۲. ۲ج.
- «پیشنهاد به شاه در مورد نصب شیر و خورشیدی به ارتفاع یک زرع بالای بام شمسالعماره»، ۱۲۸۱ق. ۶۵۶/ ۲۹۵. آرشیو ملی ایران.
- پیشوایی، حمیدرضا و زهرا اهری. «معمارباشیهای دربار ناصری (۱۲۶۴- ۱۳۱۳)». در صفه، ش۹۹ (دی ۱۴۰۱)، ۱۰۷- ۱۲۵.
- «تلگرافات و نامههایی از حکام و صاحبمنصبان، حرمخانۀ مبارکه و دستخطهایی از ناصرالدینشاه در سفر دوم فرنگستان»، ۱۲۹۵ق. ۸۰۵۰/ ۲۹۵. آرشیو ملی ایران.
- «تلگرافها به ناصرالدینشاه و نصرالهخان سرتیپ در امور کشوری و لشکری…»، بیتا. ۷۸۲۵/ ۲۹۵. آرشیو ملی ایران.
- «تلگرافهای حرمخانۀ مبارکه، حکام و صاحبمنصبان و سواد بعضی تلگرافها به دستخط ناصرالدینشاه در سفر سوم فرنگستان»، بیتا. ۸۰۲۲/ ۲۹۵. آرشیو ملی ایران.
- «تلگرافهای شاه، صدراعظم، امینالسلطان، مقامات حکومتی، تجار و رعایا از طهران، مشهد و ولایات دیگر»، ۱۳۰۲- ۱۳۰۳ق. ۷۷۸۰/ ۲۹۵. آرشیو ملی ایران.
- تاجالسلطنه. خاطرات تاجالسلطنه. ویراستۀ مسعود عرفانیان. تهران: تاریخ ایران، ۱۳۷۸.
- حاج سیاح. خاطرات حاج سیاح یا دورۀ خوف و وحشت. ویراستۀ حمید سیاح و سیفالله گلکار. تهران: ابن سینا، ۱۳۵۶.
- ــــــــــ . سفرنامۀ حاجسیاح به فرنگ. ویراستۀ علی دهباشی. تهران: شهاب ثاقب، ۱۳۷۸.
- حکیمالممالک، علینقیبن اسمعیل. روزنامۀ سفر خراسان. ویراستۀ ایرج افشار. تهران: فرهنگ ایرانزمین، ۱۳۵۶.
- خانملک ساسانی. سیاستگران دورۀ قاجار. [تهران]: بابک، هدایت، [۱۳۳۸].
- خاوری شیرازی، فضلاللهبن عبدالنبی. تاریخ ذوالقرنین. ویراستۀ ناصر افشارفر. تهران: وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی، کتابخانه، موزه و مرکز اسناد مجلس شورای اسلامی، ۱۳۸۰. ۲ج.
- خضرائی، بابک. «چند نکته دربارۀ وضع موسیقی ایران در دورۀ ناصرالدینشاه». در گلستان هنر، ش۸ (تابستان ۱۳۸۶)، ۶۹- ۷۴.
- «درخواست اجازه از شاه در باب انجام تعمیرات دیوانخانه و تخت مرمر/ دستخط ناصرالدینشاه در این زمینه»، بیتا. ۱۶۸۲/ ۲۹۶. آرشیو ملی ایران.
- «دستخط شاه، صورتها، گزارشها، تلگرافها و نامههای مهد علیا، صدراعظم، وزیر امور خارجه…»، بیتا. ۸۱۵۱/ ۲۹۵. آرشیو ملی ایران.
- «دستخط ناصرالدینشاه به علاءالدوله: کم شدن آب عشرتآباد و لزوم آوردن آقا محمدتقی جهت انجام تعهد خود»، بیتا. ۱۶۷۳/ ۲۹۶. آرشیو ملی ایران.
- «دستخط ناصرالدینشاه به علاءالدوله: لزوم تعمیر آینه و عمارت نارنجستان و رفع کموکسری و نواقص اطاقها»، بیتا. ۱۵۸۵. آرشیو ملی ایران.
- «دستور بنایی در دوشانتپه، واگذاری ساختن دیوار اطاق نظام به معمار دیگری به جز معمارباشی»، بیتا. ۱۵۷۴/ ۲۹۶. آرشیو ملی ایران.
- «دستور به علاءالدوله: لزوم بازدید معمارباشی و برآورد مخارج جهت ساختن چند اطاق، آشپزخانه، حمام عمومی و… در جاجرود»، بیتا. ۱۶۰۰/ ۲۹۶. آرشیو ملی ایران.
- «دستور به علاءالدوله: لزوم تعمیر تالارهای بلور، الماس و گلستان»، بیتا. ۱۶۸۶/ ۲۹۶. آرشیو ملی ایران.
- «دستور شاه به علاءالدوله مبنی بر دادن وجه به معمارباشی و حاجی ابوالحسن»، بیتا. ۱۲۹۰۱/ ۲۹۶. آرشیو ملی ایران.
- ذکاء، یحیی. تاریخ عکاسی و عکاسان پیشگام در ایران. تهران: شرکت انتشارات علمی و فرهنگی، ۱۳۸۸.
- ــــــــــ . تاریخچۀ ساختمانهای ارگ سلطنتی تهران و راهنمای کاخ گلستان. تهران: انجمن آثار ملی، ۱۳۴۹.
- ــــــــــ . زندگی و آثار استاد صنیعالملک. تهران: مرکز نشر دانشگاهی، ۱۳۸۲.
- ذکاء، یحیی و محمدحسن سمسار. تهران در تصویر. تهران: سروش (انتشارات صدا و سیما)، ۱۳۶۹. ج۱.
- راهجیری، علی. تاریخ مختصر خط و سیر خوشنویسی در ایران. [بیجا]: مشعل آزادی، [۱۳۴۵].
- رستمالحکما، محمدهاشم. رستمالتواریخ. ویراستۀ میترا مهرآبادی. تهران: دنیای کتاب، ۱۳۸۲.
- روزنامۀ ایران. تهران: کتابخانۀ ملی جمهوری اسلامی ایران، وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی، مرکز مطالعات و تحقیقات رسانهها، ۱۳۷۴. ۵ج.
- روزنامۀ دولت علیۀ ایران. تهران: کتابخانۀ ملی جمهوری اسلامی ایران، ۱۳۷۰. ۲ج.
- روزنامۀ شرف. ویراستۀ مجید رهنما. تهران: سازمان انتشارات و آموزش انقلاب اسلامي، بیتا.
- روزنامۀ وقایع اتفاقیه. تهران: کتابخانۀ ملی جمهوری اسلامی ایران: وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی، مرکز مطالعات و تحقیقات رسانهها، ۱۳۷۳. ۴ج.
- زرگرینژاد، غلامحسین. سیاستنامههای قاجاری: سی و یک اندرزنامۀ سیاسی عصر قاجار. تهران: نگارستان اندیشه، ۱۳۹۵. ۴ج.
- ژوبر، پ. آمده. مسافرت در ارمنستان و ایران: به انضمام جزوهای دربارۀ گیلان و مازندران. ترجمۀ علیقلی اعتماد مقدم. تهران: بنیاد فرهنگ ایران، ۱۳۴۷.
- «ساخت خیابانها و عمارت ارگ سلطنتی»، ۱۲۸۶ق. ۲۱۹۵/ ۲۹۵. آرشیو ملی ایران.
- سپهر، عباسقلی. اوصاف ناصری. بیجا: بینا، بیتا [۱۳۰۱ق]. [موجود در کتابخانۀ ملی ایران، شمارۀ کتابشناسی ملی: ۱۰۴۳۳]
- سپهر، محمدتقی. ناسخ التواریخ تاریخ قاجاریه. ویراستۀ جمشید کیانفر. تهران: اساطیر، ۱۳۷۷. ۲ج.
- سرابی، حسینبن عبدالله و فرخبن مهدی امینالدولۀ غفاری. سفرنامۀ فرخخان امینالدوله «مخزن الوقایع». ویراستۀ کریم اصفهانیان و قدرتالله روشنی. تهران: اساطیر، ۱۳۷۳. ۲ج.
- سرنا، کارلا. سفرنامۀ مادام کارلا سرنا: آدمها و آیینها در ایران. ترجمۀ علی اصغر سیدی. تهران: کتابفروشی زوار، ۱۳۶۲.
- سمسار، محمدحسن. کاخ گلستان (آلبومخانه): فهرست عکسهای برگزیدۀ عصر قاجار. تهران: سازمان میراث فرهنگی کشور (پژوهشگاه)، ۱۳۸۲.
- سمسار، محمدحسن و فاطمه سراییان. سیمای تهران در سدۀ ۱۳هجری قمری. تهران: زریران، ۱۳۸۷.
- شیل، مری لئونورا (ویت). خاطرات لیدی شیل: همسر وزیرمختار انگلیس در اوائل سلطنت ناصرالدینشاه. ترجمۀ حسین ابوترابیان. تهران: نشر نو، ۱۳۶۲.
- صحراگرد، مهدی. «ناصرالدینشاه و خوشنویسی». در گلستان هنر، ش۸ (تابستان ۱۳۸۶)، ۷۵- ۸۶.
- صنیعالملک غفاری، ابوالحسنبن محمد. گلشن مراد. ویراستۀ غلامرضا طباطبائی مجد. تهران: زرین، ۱۳۶۹.
- طاهراحمدی، محمود. تلگرافات عصر سپهسالار (خط تبریز) ۱۲۹۵- ۹۶. تهران: سازمان اسناد ملی ایران، ۱۳۷۰.
- طهماسبپور، محمدرضا. ناصرالدین، شاه عکاس: پیرامون تاریخ عکاسی ایران. تهران: تاریخ ایران، ۱۳۸۷.
- ظهیرالدوله، علی بن محمد ناصر. خاطرات و اسناد ظهیرالدوله. ویراستۀ ایرج افشار. تهران: زرین، ۱۳۶۷.
- عبدامین، مجید. مکاتبات آقا ابراهیم امینالسلطان با ناصرالدینشاه قاجار: مجموعه عرایض، فرامین، دستورالعملها و تلگرافات از ۱۲۸۷ تا ۱۲۹۶ ق. به کوشش مجید عبدامین و بهمن بیانی. تهران: انتشارات دکتر محمود افشار، نشر سخن، ۱۴۰۲.
- ــــــــــ . نامههایی به ناصرالدینشاه: مجموعهای از عرایض، متضمن اوامر شاه به امینالسلطان، میان سالهای ۱۳۰۰ تا۱۳۰۳قمری. تهران: انتشارات دکتر محمود افشار، ۱۳۹۷.
- عزالدوله، عبدالصمد. عبدالصمدمیرزا سالور عزالدوله و دو سفرنامۀ او به اروپا در سالهای ۱۲۹۰و ۱۳۰۰. ویراستۀ مسعود سالور. تهران: نشر نامک، ۱۳۷۴.
- عضدالدوله، احمدمیرزا قاجار. تاریخ عضدی. ویراستۀ عبدالحسین نوائی. تهران: علمی، ۱۳۷۶.
- علیزاده بیرجندی، زهرا. حکومت ناصری و گفتمانهای نو. تهران: نشر هیرمند، ۱۳۹۱.
- عینالسلطنه، قهرمانمیرزا سالور. روزنامۀ خاطرات عینالسلطنه. ویراستۀ مسعود سالور و ایرج افشار. تهران: اساطیر، ۱۳۷۴. ۱۰ج.
- غنی، قاسم. یادداشتهای دکتر قاسم غنی. به کوشش سیروس غنی. تهران: زوار، ۱۳۷۷، ۸ج.
- فتحعلیشاه. دیوان کامل اشعار فتحعلیشاه قاجار. به تحقیق و اهتمام حسن گلمحمدی. [تهران]: اطلس، ۱۳۷۰.
- فلاندن، اوژن. سفرنامۀ اوژن فلاندن به ایران. ترجمۀ حسین نورصادقی. تهران: اشراقی، ۱۳۵۶.
- فوروکاوا، نوبویوشی. سفرنامۀ فوروکاوا. ترجمۀ هاشم رجبزاده و کینجی ائورا. تهران: انجمن آثار و مفاخر فرهنگی، ۱۳۸۴.
- فووریه، ژوآنس. سه سال در دربار ایران: خاطرات دکتر فووریه پزشک ویژۀ ناصرالدینشاه قاجار. ترجمۀ عباس اقبال آشتیانی. تهران: علم، ۱۳۸۵.
- قاضیها، فاطمه. مراسم دربار ناصری «جشن آشپزان» (۱۳۱۳ – ۱۲۸۵ه-ق). تهران: سازمان اسناد و کتابخانۀ ملی جمهوری اسلامی ایران، ۱۳۸۲.
- ــــــــــ . ناصرالدینشاه قاجار و نقاشی. تهران: سازمان اسناد و کتابخانۀ ملی جمهوری اسلامی ایران، ۱۳۹۴.
- قزوینی، زکریا بن محمد. آثار البلاد و اخبار العباد. ترجمۀ جهانگیرمیرزا قاجار. ویراستۀ میرهاشم محدث. تهران: امیرکبیر، ۱۳۷۳.
- کاووسی، ولیالله. تیغ و تنبور: هنر دورۀ تیموریان به روایت متون. تهران: مؤسسۀ تألیف، ترجمه و نشر آثار هنری «متن»، ۱۳۸۹.
- «کتابچۀ عرایض ناصرالدینشاه، مظفرالدینمیرزا، امیرکبیر، میرزا آقاخان نوری، فرهادمیرزا معتمدالدوله، میرزا حسینخان سپهسالار…»، بیتا. ۷۳۴۹/ ۲۹۵. آرشیو ملی ایران.
- کرزن، جرج. ن. ایران و قضیۀ ایران. ترجمۀ غ. وحید مازندرانی. تهران: مرکز انتشارات علمی و فرهنگی، ۱۳۶۲. ۲ج.
- کریمزاده تبریزی، محمدعلی. احوال و آثار نقاشان قدیم ایران و برخی از مشاهیر نگارگر هند و عثمانی. لندن: محمدعلی کریمزادۀ تبریزی، ۱۳۶۳. ۳ج.
- کمپفر، انگلبرت. سفرنامۀ کمپفر. ترجمۀ کیکاووس جهانداری. تهران: خوارزمی، ۱۳۶۳.
- گرمرودی، عبدالفتاح. شرح مأموریت آجودانباشی حسینخان نظامالدوله به انضمام متن سفرنامۀ عبدالفتاح گرمرودی. ویراستۀ محمد مشیری. تهران: اشرفی، ۲۵۳۶.
- گرنی، جان دی. «تحول شهر تهران در عصر ناصری». ترجمۀ سید احمد سیدی و فاطمه وثوقی خزائی. در شهریار عدل، تهران پایتخت دویستساله، تهران: سازمان مشاور و فنی مهندسی شهر تهران، انجمن ایرانشناسی فرانسه، ۱۳۷۵، ۴۷- ۷۲.
- «گزارش امور بنایی خندق، دروازهها، خیابان دولت و لزوم همکاری امینالملک در پرداخت وجه/ دستخط ناصرالدینشاه در این مورد»، بیتا. ۱۵۷۵/ ۲۹۶. آرشیو ملی ایران.
- «گزارشهای امور اجتماعی، بهداشتی، نظامی و قضائی دورۀ ناصرالدینشاه»، بیتا. ۷۵۲۰/ ۲۹۵. آرشیو ملی ایران.
- لعل، حسین. غلامعلی عزیزالسلطان یا ملیجک عزیزدردانۀ ناصرالدینشاه. تهران: کتابخانۀ ابن سینا، ۱۳۴۵.
- لنجانی اصفهانی، محمدحسن بن محمد رحیم. جنة الاخبار (بخش تاریخ زندیه و قاجاریه). ویراستۀ میرهاشم محدث. تهران: کتابخانه، موزه و مرکز اسناد مجلس شورای اسلامی، ۱۳۹۱.
- «متن تلگرافها، گزارشها و نامههای مقامات حکومتی و لشکری به شاه، امینالسلطان و سایرین»، ۱۲۹۸- ۱۳۱۳ق. ۷۶۶۶/ ۲۹۵. آرشیو ملی ایران.
- محبوبی اردکانی، حسین. تاریخ مؤسسات تمدنی جدید در ایران. تهران: دانشگاه تهران، مؤسسۀ انتشارات و چاپ، ۱۳۷۸. ۳ج.
- محدث، میرهاشم. رسایل اعتمادالسلطنه: شامل بیست و چهار رساله. تهران: اطلاعات، ۱۳۹۱.
- مرتضوی قصابسرائی، مرضیه. مکاتبات ناصرالدینشاه با کامرانمیرزا نایبالسلطنه. به کوشش مرضیه مرتضوی قصابسرائی و مهتا باصفا. تهران: کتابخانه و موزۀ ملی ملک، ۱۳۹۹.
- «مرقع تصاویر سیاهقلم و آبرنگی مشق ناصرالدینشاه». آرشیو کاخ گلستان: آلبوم شمارۀ ۱۶۶۵.
- مستوفی، عبدالله. شرح زندگانی من یا تاریخ اجتماعی و اداری دورۀ قاجاریه. تهران: زوار، ۱۳۸۸. ۳ج.
- مصحفی، احسان. «ایران در دورۀ ناصرالدینشاه». در کاظم موسوی بجنوردی، تاریخ جامع ایران، تهران: مرکز دایرةالمعارف بزرگ اسلامی، ۱۳۹۳، ج۱۲، ۱۳۳- ۲۳۴.
- مظفرالدینشاه. سفرنامۀ سوم مظفرالدینشاه به فرنگ. به کوشش محمدنادر نصیری مقدم. تهران: کتابخانه، موزه و مرکز اسناد مجلس شورای اسلامی، ۱۳۹۰.
- ــــــــــ . سفرنامۀ مبارکۀ مظفرالدینشاه به فرنگ. به کوشش علی دهباشی. تهران: کتاب فرزان، ۱۳۶۱.
- معتمدی، محسن. جغرافیای تاریخی تهران. تهران: مرکز نشر دانشگاهی، ۱۳۸۱.
- معیرالممالک، دوستعلی. رجال عصر ناصری. تهران: نشر تاریخ ایران، ۱۳۶۱.
- ــــــــــ . یادداشتهایی از زندگانی خصوصی ناصرالدینشاه. تهران: نشر تاریخ ایران، ۱۳۶۲.
- معینالسلطنه، محمدعلی. سفرنامۀ شیکاگو: خاطرات حاج میرزا محمدعلی معینالسلطنه به اروپا و آمریکا ۱۳۱۰هجری قمری. ویراستۀ همایون شهیدی. تهران: نشر علمی، ۱۳۶۳.
- «مکاتبات شاهزادگان، درباریان، صاحبمنصبان و زنان حرمسرا با ناصرالدینشاه»، بیتا. ۷۴۲۷/ ۲۹۵. آرشیو ملی ایران.
- مکی، حسین. زندگانی میرزا تقیخان امیرکبیر. [بیجا]: انتشارات ایران، ۲۵۳۵ (۱۳۵۵).
- ممتحنالدوله. خاطرات ممتحنالدوله: زندگینامۀ میرزا مهدیخان ممتحنالدولۀ شقاقی. ویراستۀ حسینقلی خانشقاقی. تهران: انتشارات فردوسی، نشر فرهنگ، ۱۳۶۲.
- موریه، جیمز. سفرنامۀ جیمز موریه. ترجمۀ ابوالقاسم سری. تهران: توس، ۱۳۸۶. ۲ج.
- مونسالدوله. خاطرات مونسالدوله: ندیمۀ حرمسرای ناصرالدینشاه. ویراستۀ سیروس سعدوندیان. تهران: زرین، ۱۳۸۶.
- میرزا صالح شیرازی. مجموعه سفرنامههای میرزا صالح شیرازی. ویراستۀ غلامحسین میرزاصالح. تهران: تاریخ ایران، ۱۳۶۴.
- ناصرالدینشاه. روزنامۀ خاطرات ناصرالدینشاه در سفر اول فرنگستان. ویراستۀ فاطمه قاضیها. تهران: سازمان اسناد ملی ایران، پژوهشکدۀ اسناد، ۱۳۷۷.
- ــــــــــ . روزنامۀ خاطرات ناصرالدینشاه در سفر دوم فرنگستان (۱۲۹۵ه.ق). ویراستۀ فاطمه قاضیها. تهران: سازمان اسناد ملی ایران، پژوهشکدۀ اسناد، ۱۳۷۹.
- ــــــــــ . روزنامۀ خاطرات ناصرالدینشاه در سفر سوم فرنگستان. ویراستۀ محمداسماعیل رضوانی و فاطمه قاضیها. تهران: سازمان اسناد ملی ایران، ۱۳۷۳- ۱۳۷۸. ۳ج.
- ــــــــــ . روزنامۀ خاطرات ناصرالدینشاه ربیعالثانی ۱۲۸۲تا ربیعالاول ۱۲۸۳: به انضمام سفرنامۀ مازندران. ویراستۀ مجید عبدامین. تهران: انجمن آثار و مفاخر فرهنگی، ۱۳۹۵.
- ــــــــــ . روزنامۀ خاطرات ناصرالدینشاه قاجار (از ربیعالاول ۱۳۰۸الی ربیعالثانی ۱۳۰۹ق.). ویراستۀ مجید عبدامین و نسرین خلیلی. تهران: پژوهشگاه میراث فرهنگی و گردشگری، ۱۳۹۴.
- ــــــــــ . روزنامۀ خاطرات ناصرالدینشاه قاجار از جمادیالاول ۱۳۱۲تا ذیعقدۀ ۱۳۱۳ق. (چهلوهشت ساعت قبل از ترور ناصرالدینشاه). ویراستۀ مجید عبدامین. تهران: انتشارات دکتر محمود افشار، ۱۳۹۸.
- ــــــــــ . روزنامۀ خاطرات ناصرالدینشاه قاجار از ربیعالاول ۱۳۱۰تا جمادیالاول ۱۳۱۲ق. ویراستۀ مجید عبدامین. تهران: انتشارات دکتر محمود افشار با همکاری انتشارات سخن، ۱۳۹۷.
- ــــــــــ . روزنامۀ خاطرات ناصرالدینشاه قاجار: از رجب ۱۲۸۴تا صفر ۱۲۸۷به انضمام سفرنامههای قم، لار، کجور و گیلان. ویراستۀ مجید عبدامین. تهران: انتشارات دکتر محمود افشار، ۱۳۹۷.
- ــــــــــ . روزنامۀ خاطرات ناصرالدینشاه قاجار: ربیعالثانی ۱۳۰۹الی صفرالمظفر ۱۳۱۰ق. ویراستۀ مجید عبدامین و نسرین خلیلی. تهران: مؤسسۀ فرهنگی- هنری آفاقگستر کیمیا، ۱۳۹۵.
- ــــــــــ . روزنامۀ سفر گیلان. ویراستۀ منوچهر ستوده. تهران: مؤسسۀ فرهنگی جهانگیری، ۱۳۶۷.
- ــــــــــ . سفرهای ناصرالدینشاه به قم (۱۲۶۶ – ۱۳۰۹هـ.ق.). ویراستۀ فاطمه قاضیها. تهران: سازمان اسناد ملی ایران، پژوهشکدۀ اسناد، ۱۳۸۱.
- ــــــــــ . شهریار جادهها: سفرنامۀ ناصرالدینشاه به عتبات. ویراستۀ محمدرضا عباسی و پرویز بدیعی. تهران: سازمان اسناد ملی ایران، ۱۳۷۲.
- ــــــــــ . گزارش شکارهای ناصرالدینشاه قاجار ۱۲۷۹- ۱۲۸۱ه.ق. تهران: سازمان اسناد و کتابخانۀ ملی جمهوری اسلامی ایران، ۱۳۹۰.
- ــــــــــ . یادداشتهای روزانۀ ناصرالدینشاه (۱۳۰۳ – ۱۳۰۰قمری). ویراستۀ پرویز بدیعی. تهران: سازمان اسناد ملی ایران: پژوهشکدۀ اسناد، ۱۳۷۸.
- ــــــــــ . «روزنامۀ خاطرات ناصرالدینشاه قاجار [۱۲۹۹- ۱۳۰۱ق]»، بیتا. ۲۹۵/ ۷۴۷۹. آرشیو ملی ایران.
- ــــــــــ . حکایت پیر و جوان. ویراستۀ کوروش منصوری. تهران: مؤسسۀ مطالعات تاریخ معاصر ایران، ۱۳۸۵.
- ــــــــــ . دستنوشتههای ناصرالدینشاه قاجار از سفر و شکار در فیروزکوه (محرم الی ربیعالاول ۱۲۸۲). ویراستۀ فاطمه قاضیها. تهران: مؤسسۀ پژوهشی میراث مکتوب، ۱۳۹۷.
- ــــــــــ . دیوان کامل اشعار ناصرالدینشاه قاجار «ناصر». ویراستۀ حسن گلمحمدی. تهران: نشر علم، ۱۳۹۰.
- ــــــــــ . روزنامۀ خاطرات ناصرالدینشاه (از محرم تا شعبان ۱۳۰۶هجری قمری). ویراستۀ عبدالحسین نوائی و الهام ملکزاده. تهران: سازمان اسناد و کتابخانۀ ملی جمهوری اسلامی ایران، ۱۳۸۴.
- ــــــــــ . روزنامۀ خاطرات ناصرالدینشاه قاجار از جمادی الاول 1296 تا رمضان 1297ق. ویراستۀ مجید عبدامین. تهران: انتشارات دکتر محمود افشار، 1403.
- ــــــــــ . روزنامۀ خاطرات ناصرالدینشاه قاجار از جمادی الاول 1303 تا ذیحجۀ 1304ق. ویراستۀ مجید عبدامین. تهران: انتشارات دکتر محمود افشار، 1404.
- ــــــــــ . روزنامۀ خاطرات ناصرالدینشاه قاجار از رمضان 1297 تا شعبان 1299ق. ویراستۀ مجید عبدامین. تهران: انتشارات دکتر محمود افشار، 1403.
- ــــــــــ . روزنامۀ خاطرات ناصرالدینشاه قاجار از شعبان 1299 تا رجب 1300ق. ویراستۀ مجید عبدامین. تهران: انتشارات دکتر محمود افشار، 1403.
- ــــــــــ . روزنامۀ خاطرات ناصرالدینشاه قاجار از شعبان 1300 تا جمادیالثانی 1301ق: به انضمام سفرنامۀ دوم خراسان. ویراستۀ مجید عبدامین. تهران: انتشارات دکتر محمود افشار، 1403.
- ــــــــــ . روزنامۀ خاطرات ناصرالدینشاه قاجار از شوال ۱۲۸۸تا ذیحجۀ ۱۲۹۰ (به انضمام سفرنامۀ اول فرنگ). ویراستۀ مجید عبدامین. تهران: انتشارات دکتر محمود افشار، ۱۳۹۹.
- ــــــــــ . روزنامۀ خاطرات ناصرالدینشاه قاجار از شوال ۱۲93 تا جمادی الاول 1296ق: به انضمام سفرنامۀ دوم فرنگستان. ویراستۀ مجید عبدامین. تهران: انتشارات دکتر محمود افشار، ۱402.
- ــــــــــ . روزنامۀ خاطرات ناصرالدینشاه قاجار از محرم ۱۲91 تا رمضان 1293ق: به انضمام سفرنامه های کنارۀ دریای خزر و لار. ویراستۀ مجید عبدامین. تهران: انتشارات دکتر محمود افشار، ۱۳۹۹.
- ــــــــــ . روزنامۀ خاطرات ناصرالدینشاه قاجار (محرم 1279- ربیعالاول1283): به انضمام سفرنامههای کجور، فیروزکوه و سفر اول به شرق مازندران. ویراستۀ مجید عبدامین. تهران: انتشارات دکتر محمود افشار، ۱400.
- ــــــــــ . روزنامۀ خاطرات ناصرالدینشاه قاجار: از ربیعالاول ۱۲۸۳ تا جمادیالثانی ۱۲۸۴ق: به انضمام شرح کامل سفرنامۀ اول خراسان. ویراستۀ مجید عبدامین. تهران: انتشارات دکتر محمود افشار، ۱۳۹۶.
- ــــــــــ . روزنامۀ خاطرات ناصرالدینشاه قاجار: از ربیعالاول ۱۲۸۷ تا شوال ۱۲۸۸ق. به انضمام سفرنامۀ کربلا و نجف. ویراستۀ مجید عبدامین. تهران: انتشارات دکتر محمود افشار، ۱۳۹۸.
- ــــــــــ . سفرنامۀ خراسان: به خط میرزا محمدرضا کلهر. تهران: بابک، ۱۳۶۱.
- ــــــــــ . سفرنامۀ مصور ناصرالدینشاه به فرنگ: (سفر اول ۱۲۹۰ق/ ۱۸۷۳م). بازنویسی و گزینش مجید عبدامین و کیانوش معتقدی. ساری: خانۀ فرهنگ و هنر مان، ۱۴۰۲.
- ــــــــــ . مرقع ناصری. ویراستۀ مجید عبدامین و مهدی فراهانی. تهران: انتشارات دکتر محمود افشار، ۱۳۹۸.
- «نامۀ باغبان باغ اقدسیه در مورد آماده بودن باغ جهت تفریح ناصرالدینشاه»، ۱۲۹۷ق. ۲۷۴۲/ ۲۹۵. آرشیو ملی ایران.
- «نامههای سعید انصاری، فیروزمیرزا، عزیزخان مکری، نیرالملک، مستوفیالممالک»، بیتا. ۸۱۵۵/ ۲۹۵. آرشیو ملی ایران.
- «نامههای عزیزخان مکری، سعید انصاری، عینالملک، حسامالسلطنه، اعتضادالسلطنه، مشیرالدوله، و سپهسالار به شاه»، بیتا. ۸۱۶۰/ ۲۹۵. آرشیو ملی ایران.
- «نامههای ولیعهد، آصفالدوله، مخبرالدوله، مستوفیالممالک، معیرالممالک، فیروزمیرزا، امینالملک، مؤیدالدوله، دبیرالملک، حشمتالدوله به شاه»، بیتا. ۸۱۴۸/ ۲۹۵. آرشیو ملی ایران.
- نامی اصفهانی، محمدصادق. تاریخ گیتیگشا. ویراستۀ سعید نفیسی. تهران: اقبال، ۱۳۶۸.
- نظری، فرهاد و ذاتالله نیکزاد. «معماری در دربار سلطان صاحبقران». در گلستان هنر، ش۹ (پاییز ۱۳۸۶)، ۲۶- ۵۱.
- ویشارد، جان. بیست سال در ایران. ترجمۀ علی پیرنیا. تهران: نوین، ۱۳۶۳.
- هدایت، رضاقلیخان. تاریخ روضة الصفای ناصری. ویراستۀ جمشید کیانفر. تهران: اساطیر، ۱۳۸۰. ۱۵ج.
- هدایت، مهدیقلی. خاطرات و خطرات: توشهای از تاریخ شش پادشاه و گوشهای از دورۀ زندگی من. تهران: زوار، ۱۳۳۰.
- «هنرمندان و آثار هنری: میرزا محمدرضا کلهر (۱۲۴۵- ۱۳۱۰ق)». در یادگار. ش۷ (اسفند ۱۳۲۳). ۳۹- ۵۶.
– Albemarle، George Thomas Kepple. Personal Narrative of a Journey from India to England, by Bussorah،Bagdad, The Ruins of Babylon, Curdistan, The Court of Persia. London: Henry colburn, 1827. 2 vols.
– Arnold, Arthur. Through Persia by Caravan. London: Tinsley Brothers, 1877. 2 vols.
– Bakhtiar, Kaveh. “Palatial Towers of Nasir Al-Din Shah”. in Muqarnas, no. 21 (2004), 33– 43.
– Bassett, James. Persia: The Land of the Imams. A Narrative of Travel and Residence, 1871-1885. New York: Charles Scribner’s Sons, 1886.
– Bell, Gertrude Lowthian. Persian Pictures. London: Anthem Press, 2005.
– Binder, Henry. Au Kurdistan, en Mésopotamie et en Perse. Paris: Maison Quantin, 1887.
– Brugsch, Heinrich. Im Lande der Sonne: Wanderungen in Persien. Berlin: Allgemeiner Verein für Deutsche Literatur, 1886.
– ــــــــــ . Reise der k. preussischen Gesandtschaft nach Persien, 1860 und 1861. Leipzig: Hinrichs’sche Buchhandlung, 1863. 2 vols.
– Curzon, George N. Persia and the Persian Question. London: Longmans, Green, and Co. 1892. 2 vols.
– Feuvrier, Jean Baptiste. Trois ans à la cour de Perse. Paris: F. Juven, 1900.
– Flandin, Eugène Napoléon. Voyage en Perse. Paris: Gide et Jules Baudry, 1851. 2 vols.
– Jaubert, Pierre Amedee Emilien Prob. Voyage en Armenie et en Perse. Paris: Pelicier; Nepveu, 1821.
– Johnson, John. A Journey from India to England, Through Persia, Georgia, Russia, Poland and Prussia in the Year 1817. London: Longman, Hurst, Rees, Ormeand Brown, 1818.
– Morier, James Justinian. A Journey Through Persia, Armenia, and Asia Minor. London: Longman, Hurst, Rees, Orme, and Brown, 1812.
– ــــــــــ . A Second Journey Through Persia, Armenia, and Asia Minor. London: Longman, Hurst, Rees, Orme, and Brown,1818.
– Orsolle, Ernest. Le Caucase et la Perse. Paris: E. Plon, Nourrit et cie, 1885.
– Polak, Jakob Eduard. Persien: das Land und seine Bewohner: ethnographische Schilderungen. Leipzig: Brockhaus, 1865. 2 vols.
– Porter, Robert Ker. Travels in Georgia, Persia, Armenia, Ancient Babylonia. London: Longman, Hurst, Rees, and Brown, 1821. 2 vols.
– Robinson, B. W. “A Lacquer Mirror-Case of 1854”. in Iran, no. 5 (1967), 1- 6.
– Serena, Carla. Hommes et choses en Perse. Paris: Charpentier, 1883.
– Sheil, Mary Leonora Woulfe. Glimpses of Life and Manners in Persia. London: J. Murray, 1856.
– The Illustrated Catalogue of the Paris International Exhibition. London: Virtue and Co. Limited, 1878.
– Wills, C.J. In the Land of the Lion and Sun. London, New York, Melbourne: Ward, Lock and co, 1891.
– Wishard, John. Twenty Years in Persia: A Narrative of Life under the Last Three Shahs. New York: Fleming H. Revell Company, 1908.
